Viyana’da devam eden kritik nükleer müzakerelerde İran ve ABD arasında, nihai anlaşmaya giden yolda temel ilkeler üzerinde uzlaşma sağlandığı bildirildi. Haftalardır süren yoğun görüşmeler sonucunda taraflar, İran’ın nükleer programının geleceği ve Tahran’a yönelik yaptırımların kaldırılmasına dair ana çerçevede ortak bir zeminde buluştu. Bu gelişme, P5+1 ülkeleri ile İran arasında Haziran 2015 sonuna kadar kapsamlı bir anlaşmaya varılması umutlarını artırdı.
ABD Dışişleri Bakanı John Kerry, anlaşmanın ana hatları üzerinde bir “karşılıklı anlayış” oluştuğunu teyit ederken, İranlı yetkililer de nükleer haklar ve yaptırımların kaldırılması konusunda önemli ilerleme kaydedildiğini belirtti. Ancak her iki taraf da nihai anlaşmanın detayları üzerinde hala ciddi farklılıklar olduğunu vurguluyor.
Viyana Görüşmelerinde Kritik Dönemeç
Uluslararası diplomatlar ve müzakere heyetleri, Avusturya’nın başkenti Viyana’da adeta diplomasi trafiği kilitlenmiş durumda. Geçtiğimiz yıl Kasım ayında imzalanan geçici anlaşmanın ardından, kapsamlı ve kalıcı bir çözüme ulaşmak için çaba sarf ediliyor. Temel ilkeler üzerindeki uzlaşma, İran’ın nükleer programının barışçıl doğası ve uranyum zenginleştirme hakkının tanınması, buna karşılık ABD ve Avrupa Birliği’nin uyguladığı ekonomik yaptırımların aşamalı olarak kaldırılması ekseninde şekilleniyor.
Anlaşmanın Ana Hatları: Ne Üzerinde Uzlaşıldı?
Edinilen bilgilere göre, uzlaşılan temel ilkeler arasında İran’ın nükleer faaliyetlerinin şeffaflığı ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) denetimlerinin kapsamı bulunuyor. Buna karşılık, Tahran’a yönelik ağır ekonomik yaptırımların ne şekilde ve ne zaman kaldırılacağı konusunda da genel bir mutabakata varıldığı belirtiliyor. Ancak, uranyum zenginleştirme seviyeleri ve kapasitesi gibi teknik konularda hala netleşmesi gereken önemli detaylar mevcut.
- Zenginleştirme Kapasitesi: P5+1 grubu, İran’ın uranyum zenginleştirme kapasitesini önemli ölçüde sınırlayarak sadece nükleer santralleri için gerekli olan %3.67’lik seviyede kalmasını talep ederken, İran daha yüksek seviyelerde (%5 ve %20) zenginleştirme hakkını savunuyor.
- Nükleer Tesisler: Fordo yeraltı tesisi ve Arak ağır su reaktörünün geleceği kritik önem taşıyor. P5+1, Fordo’daki santrifüjlerin sayısının azaltılmasını ve Arak reaktörünün plütonyum üretimini engelleyecek şekilde yeniden tasarlanmasını istiyor.
- Yaptırımlar: İran, uluslararası yaptırımların tamamen ve hızlı bir şekilde kaldırılmasını isterken, batılı ülkeler yaptırımların kademeli ve İran’ın anlaşmaya uyumuna bağlı olarak kaldırılması gerektiğini belirtiyor.
P5+1 ve Tahran’ın Beklentileri
ABD Dışişleri Bakanı John Kerry, “Önemli boşluklar hala mevcut. Zorlu kararlar alınması gerekiyor. Bir anlaşmaya varmak için acele etmeyeceğiz,” diyerek sürecin karmaşıklığını ve titizliğin önemini vurguladı. Kerry, herhangi bir anlaşmanın sıkı denetim ve doğrulama mekanizmaları içermesi gerektiğinin altını çizdi. Bu yaklaşım, anlaşmanın uluslararası toplum nezdinde güvenilirliğini sağlamak açısından kritik görülüyor.
İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif ise, “Önemli konularda karşılıklı bir anlayışa ulaştık. Amacımız yaptırımların tamamen kaldırılmasıdır,” şeklinde konuştu. İran Atom Enerjisi Kurumu Başkanı Ali Ekber Salihi de, uranyum zenginleştirme derecesinin miktarı ve düzeyi üzerinde genel bir anlaşmaya varıldığını ifade etti. Bu açıklamalar, Tahran’ın yaptırımların hafifletilmesi ve nükleer hakkının tanınması konusunda ısrarcı olduğunu gösteriyor.
Zorlu Müzakere Süreci ve Gelecek
Kasım 2013’te Cenevre’de imzalanan geçici anlaşma, taraflara kapsamlı bir anlaşma için müzakere fırsatı vermişti. Ancak, başlangıçta geçtiğimiz yılın sonuna kadar bitirilmesi hedeflenen bu müzakereler, anlaşmazlıklar nedeniyle defalarca uzatıldı. Son olarak, müzakerelerin nihai tarihi 30 Haziran 2015 olarak belirlendi. Temel ilkelerde sağlanan bu uzlaşma, kalan sürede detayların netleştirilmesi ve kalıcı bir anlaşmaya varılması için önemli bir adım olarak değerlendiriliyor.
Anlaşmanın nihai hali, Ortadoğu’daki güç dengelerini etkileyecek ve uluslararası nükleer silahsızlanma çabaları açısından emsal teşkil edecek potansiyele sahip. Bu nedenle, Viyana’daki görüşmelerin her aşaması dünya kamuoyu tarafından yakından takip ediliyor.